Hội chứng NST X dễ gãy (Fragile X)

Sàng lọc lặp bộ ba CGG trên gen FMR1 liên kết nhiễm sắc thể X gây khuyết tật trí tuệ và tự kỷ.

• Gen khảo sát: Khảo sát số lượng lặp bộ ba CGG trên gen FMR1 nằm trên nhiễm sắc thể giới tính X bằng kỹ thuật phân tích vi vệ tinh điện di mao quản trên hệ thống Seqstudio (Thermo, Hoa Kỳ).
• Cơ chế gây bệnh: 99% trường hợp do sự mở rộng bất thường số lượng lặp bộ ba CGG (>200 lần lặp gây đột biến toàn phần) dẫn đến bất hoạt gen FMR1.
• Tần suất người lành mang gen (tiền đột biến): Nam: 1/290 / Nữ: 1/148.
• Tính chất gói: Xét nghiệm sàng lọc gen bệnh cho mẹ, tùy chọn có thu phí.

Biểu hiện lâm sàng:

Hội chứng NST X dễ gãy là nguyên nhân di truyền hàng đầu gây ra khuyết tật trí tuệ và tự kỷ ở trẻ em, ảnh hưởng đến nam giới nặng nề và phổ biến hơn nữ giới:

• Bất thường nhận thức và hành vi:
  • Khuyết tật trí tuệ mức độ trung bình đến nặng ở nam giới, nữ giới có biểu hiện nhẹ hơn hoặc chỉ gặp khó khăn trong học tập.
  • Chậm phát triển ngôn ngữ, nói lắp.
  • Rối loạn phổ tự kỷ (ASD) hiện diện ở 50% - 70% cá nhân mắc bệnh: Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), lo âu xã hội nặng, hành vi hiếu động thái quá, né tránh giao tiếp bằng mắt.
  • Khoảng 15% trẻ nam có co giật, động kinh.
• Bất thường thể chất (Đặc trưng rõ hơn khi lớn):
  • Tai lớn và nhô ra ngoài, cằm và trán nhô dài, vòm miệng cao.
  • Tinh hoàn rất lớn ở nam giới sau dậy thì (macroorchidism).
  • Khớp xương lỏng lẻo, giảm trương lực cơ bẩm sinh.
  • Các vấn đề tim mạch: Sa van hai lá, giãn gốc động mạch chủ.

Chẩn đoán:

• Chỉ định xét nghiệm gen FMR1 cho tất cả trẻ em (nam hoặc nữ) bị khuyết tật trí tuệ, chậm phát triển tâm thần vận động hoặc tự kỷ không rõ nguyên nhân.

Điều trị:

• Hiện tại chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn hội chứng Fragile X.
• Can thiệp sớm bằng giáo dục đặc biệt, trị liệu ngôn ngữ, hoạt động trị liệu giúp phát triển kỹ năng giao tiếp và tự lập. Điều trị nội khoa kiểm soát chứng tăng động, lo âu và co giật nếu có.